علوم و فنون هسته‌ای، جزء فناوری‌های پیشرفته و برتر در عرصه كنونی می‌باشد. امروز، تأثیر این علوم در گسترش دانش بشری، تسلط بر طبیعت، تأمین رفاه و پیشرفت زندگی بشر غیر قابل تردید بوده و به درستی می‌توان آن را از عناصر و محورهای اصلی توسعه پایدار و از عوامل مهم اقتدار یك كشور به شمار آورد. اولین تلاش‌های ایران برای دستیابی به فناوری هسته‌ای به دهه 50 میلادی باز می‌گردد. نخستین کشوری که ایران را به دستیابی به فناوری هسته‌ای ترغیب و این تکنولوژی را به ایران منتقل کرد (ایالات متحده آمریکا)، نخستین مخالف جدی امروز ایران در تحقق فعالیت‌های هسته‌ای آن، می‌باشد. آمریکا، در سال 1967، اولین رآکتور تحقیقاتی 5 مگاواتی آب سبک را به ایران فروخت و شرکت آمریکایی (AMF)، این رآکتور را در دانشگاه تهران نصب و راه‌اندازی کرد.

در گرماگرم‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، سقوط‌ تزاریسم‌ در روسیه‌ (1917 / 1335 ه.ق‌.) و متعاقب‌ آن‌، تشكیل‌ دولت‌ انقلابی‌ بلشویك‌ها در آن‌ كشور، تحولی‌ بود كه‌ بسیاری‌ از معادلات‌ نظامی‌ و سیاسی‌ موجود را تغییر داد. دولت‌ انقلابی‌ جدیدالتأسیس‌، در قرارداد مقدماتی‌ ترك‌ مخاصمه‌ كه‌ با آلمان‌ و متحدانش‌ منعقد كرد، متعهد شد به‌ اشغال‌ نظامی‌ ایران‌ كه‌ حاصل‌ موافقتنامه‌ 1907 روسیه‌ ـ بریتانیا برای‌ تقسیم‌ ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ بود، خاتمه‌ دهد (15 دسامبر 1917) . در عهدنامه‌ نهایی‌ صلح‌ نیز كه‌ در برست‌ لیتوسك‌ امضاء شد، روسیه‌ شوروی‌ و متحدین‌ متعهد گردیدند كه‌ «دولت‌ ایران‌ و دولت‌ افغانستان‌ باید مستقل‌ بوده‌ و ضمیمه‌ هیچ‌ دولت‌ دیگری‌ نگردند و دول‌ امضاءكنندگان‌ صلح‌ موظفند كه‌ استقلال‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ و تمامیت‌ مملكتی‌ ایران‌ و افغانستان‌ را محترم‌ شمارند» (3 مارس‌ 1918) . گفتنی‌ است‌ كه‌ قبلاً در 3 دسامبر 1917 شورای‌ كمیسرهای‌ خلق‌ شوروی‌ در اعلامیه‌ای‌ خطاب‌ به‌ مسلمانان‌ روسیه‌ و كشورهای‌ شرق‌، الغای‌ موافقتنامه‌ 1907 روسیه‌ ـ بریتانیا برای‌ تقسیم‌ ایران‌ و نیز حق‌ ایرانیان‌ را برای‌ تعیین‌ سرنوشت‌ خود اعلام‌ كرده‌ بود. بدین‌ ترتیب‌ دولت‌ انقلابی‌ بلشویك‌ها، در مصالحه‌ با آلمان‌، نه‌ تنها روسیه‌ شوروی‌ را از صف‌ دول‌ درگیر در جنگ‌ خارج‌ كرد، بلكه‌ به‌ بیش‌ از یك‌ قرن‌ مداخلات‌ روزافزون‌ و نیز یك‌ دهه‌ حضور نظامی‌ روسیه‌ در شمال‌ ایران‌ موقتاً پایان‌ بخشید.

از هنگامی كه تحریم اقتصادی آمریكا بر ایران به اجرا گذاشته شد سؤال های زیادی درباره آن مطرح شد. عده ای از منظر ابزار سیاست خارجی درباره تحریم اقتصادی بحث كردند. برخی تحریم اقتصادی را جایگزینی برای ابزار نظامی لحاظ نمودند؛ بدین معنی كه آمریكا هم چنان به دنبال نفوذ و مداخله در جمهوری اسلامی است و مناسب ترین ابزار اقتصاد است. نگرش دیگر این است كه اصولاً باید تحریم را بخشی از تلاش های راهبردی آمریكا در قبال جمهوری اسلامی ایران لحاظ نمود. به سخن دیگر، تحریم یكی از اجزای سیاست مهار دوجانبه آمریكا است.

برگزاری‌ یازدهمین‌ همایش‌ بین‌المللی‌ خلیج‌ فارس‌ با عنوان‌ «جایگاه‌ خلیج‌ فارس‌ در مناسبات‌ جدید جهانی‌» در آغازین‌ سال‌ گفتگوی‌ تمدنها فرصت‌ مغتنم‌ دوباره‌ای‌ را بدست‌ داد تا اندیشمندان‌ و پژوهشگران‌ مسائل‌ منطقه‌ای‌ اهتمام‌ خود را به‌ منظور تبیین‌ و تحلیل‌ شرایط‌ و جایگاه‌ جدید منطقه‌ خلیج‌ فارس‌ در عرصه‌ سیاست‌ و تجارت‌ بین‌المللی‌ از طریق‌ گفتگو و تبادل‌ نظر به‌ كار بندند.

تردیدی‌ نیست‌ كه‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ به‌ حیث‌ ساختاری‌ تحولی‌ اساسی‌ را در آغاز قرن‌ گذشته‌ میلادی‌ بر جامعه‌ جهانی‌ بر جای‌ نهاد. ظهور نهاد جامعه‌ ملل‌ و سپس‌ سازمان‌ ملل‌ متحد كه‌ در پس‌ این‌ رخداد ایجاد شد عملاً موجب‌ آن‌ گردید كه‌ جامعه‌ جهانی‌ نسبت‌ به‌ آنچه‌ كه‌ در پیرامون‌ خود روی‌ می‌دهد توجه‌ و تأمل‌ داشته‌ باشد.
جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در ایران‌ تحولی‌ بود كه‌ دولت‌ نوپای‌ مشروطه‌ را به‌ شدت‌ متأثر ساخت‌ و گزافه‌ نیست‌ اگر این‌ سخن‌ را بیان‌ داریم‌ كه‌ این‌ جنگ‌ تأثیری‌ عمیق‌ را بر تحولات‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ ایران‌ طی‌ یكصد سال‌ گذشته‌ برجای‌ نهاده‌ است‌.

راجع‌ به‌ سغد و سغدیان‌ برای‌ نخستین‌ بار در متون‌ فارسی‌ باستان‌ ـ كتیبه‌های‌ خط‌ میخی‌ متعلق‌ به‌ شاهان‌ هخامنشی‌ و در اثر «تاریخ‌» هرودوت‌ مورخ‌ یونانی‌ قرن‌ 5 قبل‌ از میلاد سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌.
در كتیبه‌های‌ زبان‌ فارسی‌ قدیم‌ در میان‌ ساتراپ‌های‌ (ایالات‌) دولت‌ هخامنشی‌ از سغد نیز در اشكال‌ لغوی‌ سگدا و یا سگدا یاد می‌شود و موقعیت‌ جغرافیایی‌ آن‌ در بین‌ ایالت‌های‌ خوارزم‌ و باختر معین‌ می‌گردد. اما كتیبه‌ داریوش‌ در جریان‌ توصیف‌ بنای‌ كاخی‌ در شهر شوش‌ پایتخت‌ هخامنشی‌ها حاكی‌ از آنست‌ كه‌ بعضی‌ سنگ‌های‌ گرانقیمت‌ این‌ كاخ‌ از سغد منتقل‌ شده‌اند. هرودوت‌ ضمن‌ توصیف‌ سپاه‌ كوروش‌ پادشاه‌ هخامنشی‌ خاطر نشان‌ می‌سازد «پارت‌ها، خوارزمی‌ها، سغدیان‌، گندران‌، دادیك‌ها با همان‌ اسلحه‌ای‌ به‌ نبرد می‌رفتند كه‌ باختری‌ها مسلح‌ بودند و سركردگان‌ آنها عبارتند از آرتباز پسر فرنك‌ در رأس‌ پارت‌ها و خوارزمی‌ها، از آن‌ پسر ارتی‌ در رأس‌ سغدیان‌، ارتیفی‌ پسر ارتبان‌ در رأس‌ گندران‌ و دادیك‌ها».

تاریخ‌ سیاسی‌ دولت‌ صفوی‌ در قرن‌ یازدهم‌/ هفدهم‌ تا كنون‌ كمتر مورد امعان‌ نظر قرار گرفته‌ و این‌ در صورتی‌ است‌ كه‌ برای‌ دو ثلث‌ اخیر آن‌ قرن‌ غیر از وقایع ‌نامه‌های‌ كشوری‌ مقدار فراوانی‌ نیز از سفرنامه‌ها در اختیار است‌.
این‌ دوران‌ به‌ علّت‌ آن‌ كه‌ ایران‌ با اروپا، كه‌ در آستانه‌ عصر جدیدی‌ قرار داشت‌، دارای‌ ارتباطهای‌ فراوانی‌ بود شایسته‌ توجه‌ بیشتری‌ است‌. زیرا این‌ آخرین‌ برخورد یك‌ دولت‌ فرتوت‌ اسلامی‌، كه‌ هنوز بقایای‌ جلال‌ و عظمت‌ خود را حفظ‌ كرده‌ بود، با دولتهای‌ اروپایی‌ كه‌ پا به‌ عصر جدیدی‌ می‌گذاشتند محسوب‌ می‌شد. هنوز بازرگانان‌، مبلغان‌ و گاه‌گاه‌ سفیران‌ نمی‌توانستند به‌ عنوان‌ كسانی‌ كه‌ از لحاظ‌ فنی‌ و مدنی‌ برترند با شاه‌ ایران‌ و صاحب‌ منصبان‌ آن‌ روبه‌رو شوند. هنوز بازرگانان‌ و نمایندگیهای‌ بازرگانی‌ شركتهای‌ انگلیسی‌ و هلندی‌ كه‌ بر سر بود و نبود خود می‌جنگیدند از امكان‌ تأسیس‌ دولتهای‌ استعماری جهانگیر بویی‌ نبرده‌ بودند. تهدید، زورگویی‌ و باجگیری‌ كه‌ بعدها از جانب‌ اروپاییان‌ اغلب‌ در برخورد با كشورهای‌ بومی‌ به‌ كار برده‌ می‌شد نه‌ تنها در این‌ هنگام‌ بی‌اثر بود بلكه‌ احتمال‌ داشت‌ در فرمانروایان‌ خودكامه‌ كاملاً متكی‌ به‌ خود عكس‌العملهای‌ بسیار خطرناكی‌ را برانگیزد.

اكنون‌ كه‌ در مقطعی‌ خاص‌ از تاریخ‌ تحولات‌ جهان‌ و موقعیت‌ حساس‌ و سرنوشت‌ساز قرارگرفته‌ایم‌، مسؤولیت‌ ما ایجاب‌ می‌كند تا تمامی‌ تجربیات‌ و آموخته‌های‌ دیگری‌ را بشناسیم‌ و به‌ شكل‌ مناسبی‌ به‌ كارگیریم‌. واقعیتها، ریشه‌ها، علل‌ و آثار پدیده‌های‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ را به‌ منظور ارتقای‌ سطح‌ فرهنگ‌ جامعه‌ و بهره‌گیری‌ ازنقاط‌ قوت‌ و اجتناب‌ از نقاط‌ ضعف‌ شناسایی‌ كنیم‌. به‌ عبارت‌ دیگر تاریخ‌ را علم‌ شناسایی‌ امور مربوط‌ به‌ گذشته‌ و گذشتگان‌ و در خدمت‌ آیندگان‌ بشناسیم‌. ملتی‌ كه‌ گذشته‌ خود و دلایل‌ حوادث‌ و پدیده‌های‌ گوناگون‌ را نشناسد، قطعاً برای‌ ساختن‌ آینده‌ نمی‌تواند سیاستگذاری‌ و برنامه‌ریزی‌ حساب‌شده‌، منطقی‌، واقع‌بینانه‌ و مصون‌ از خطاهای‌ بزرگ‌، داشته‌ باشد. اگر ملت‌ ایران‌ از تاریخ‌ گذشته‌، بخصوص‌ 57 سال‌ دوران‌ خاندان‌ پهلوی‌ و ماهیت‌ گروهها و جریانها و افراد اطلاع‌ می‌داشت‌، بسیاری‌ از مشكلات‌ و نابسامانیهای‌ پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ وخسارتهای‌ ناشی‌ از آنها را نمی‌داشتیم‌.

دهمین‌ همایش‌ بین‌المللی‌ خلیج‌ فارس‌ با عنوان‌ «خلیج‌ فارس‌: بسوی‌ قرن‌ 21» در تاریخ‌ 5-4 بهمن‌ ماه‌ 1378 با شركت‌ مقامات‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ و جمعی‌ از استادان‌ داخلی‌ و خارجی‌ ازجمله‌ میهمانانی‌ از حدود بیست‌ كشور در محل‌ دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌ برگزار گردید. برگزاری‌ این‌ همایش‌ زمانی‌ صورت‌ گرفت‌ كه‌ جهان‌ در آستانه‌ هزاره‌ سوم‌ و قرن‌ جدید قرار داشت‌ و خلیج‌ فارس‌ پس‌ از دو دهه‌ جنگ‌ و ناآرامی‌ همچنان‌ در زمره‌ مناطق‌ بی‌ثبات‌ به‌ حساب‌ می‌آمد. مطرح‌ شدن‌ خلیج‌ فارس‌ به‌ عنوان‌ تكیه‌گاه‌ راهبردی‌ انرژی‌ در قرن‌ جدید، این‌ منطقه‌ را به‌ صورت‌ یك‌ صحنه‌ بازی‌ میان‌ قدرتهای‌ جهانی‌ درآورده‌، به‌طوری‌ كه‌ در سیاست‌ كشورهای‌ صنعتی‌ جهان‌، خلیج‌ فارس‌ در اولویت‌ و تقدم‌ یكم‌ قرار گرفته‌ است‌.

سرزمین‌ كهنسال‌ ایران‌ كه‌ هزاران‌ سال‌ بستر تمدنها، فرهنگها و اندیشه‌ها بوده‌ است‌، در طول‌ تاریخ‌ به‌ دلیل‌ موقعیت‌ خاصّ جغرافیایی‌ و ویژگیهای‌ متنوّع‌ طبیعی‌، همواره‌ در مسیر تكامل‌ تفكّر و اندیشه‌ و معرفت‌ جهانی‌ بوده‌ و در آغوش‌ خود، دانشمندانی‌ را پرورش‌ داده‌ است‌ كه‌ از برگزیدگان‌ علمی‌ و متفكّرین‌ جهان‌ شمرده‌ شده‌ و در بعضی‌ از علوم‌ و فنون‌، پرچمدار بودند و می‌توان‌ ادّعا كرد كه‌ بسیاری‌ از آداب‌، رسوم‌ و مظاهر فرهنگی‌ و تمدّن‌ شرق‌ و غرب‌ متأثر از فرهنگ‌ غنی‌ ایران‌ است‌.
نام‌ ایران‌، تمدن‌ و دانشمندان‌ برجسته‌ آن‌ در صفحات‌ تاریخ‌ جهان‌، پیوسته‌ نظر محققان‌ را بخود جلب‌ كرده‌ و از سوی‌ دیگر موقعیت‌ سوق‌الجیشی‌ ایران‌ به‌ ویژه‌ از قرن‌ نوزدهم‌ میلادی‌ موجب‌ شده‌ كه‌ كشورهای‌ قدرتمند آن‌ عصر یعنی‌ انگلیس‌ و فرانسه‌ به‌ اهمیت‌ استراتژیكی‌ این‌ كشور پی‌ برده‌ و در بدست‌ آوردن‌ منافع‌ ملّی‌ با یكدیگر به‌ رقابت‌ به‌پردازند، زیرا كه‌ نفوذ یكی‌ در كشوری‌، منافع‌ دیگری‌ را در آنجا محدود می‌كرد. گسترش‌ این‌ مبارزات‌ كه‌ جنبه‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ داشت‌. اثرات‌ منفی‌ متعدّدی‌ را بر روند تاریخ‌ ایران‌ بر جای‌ گذاشت‌. مبارزه‌ بر سر به‌ دست‌ آوردن‌ امتیازات‌ گوناگون‌، به‌ علّت‌ سرسپردگی‌ و بی‌لیاقتی‌ شاهان‌ قاجار و اكثر مقامات‌ دولتی‌، موقعیت‌ مساعدی‌ را برای‌ كشورهای‌ استعمارگر بوجود آورد تا آزادانه‌ و بدون‌ مانعی‌ دست‌ به‌ هر كاری‌ بزنند.